Opłata adiacencka – pojęcie, przesłanki jej nałożenia oraz kwestia zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej
Opłatę adiacencką definiuje przepis art. 4 pkt 11 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm., zwana dalej ustawą o gospodarce nieruchomościami), zgodnie z którym, ilekroć w ustawie mowa jest o opłacie adiacenckiej – należy przez to rozumieć opłatę ustaloną w związku ze wzrostem wartości nieruchomości spowodowanym budową urządzeń infrastruktury technicznej z udziałem środków Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego, środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej lub ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi, albo opłatę ustaloną w związku ze scaleniem i podziałem nieruchomości, a także podziałem nieruchomości.
Jest to opłata, jaką gmina może nałożyć na właściciela nieruchomości, której wartość wzrosła w wyniku działań gminy. Działania te mogą być dwojakie. Po pierwsze, mogą polegać na dokonaniu inwestycji w infrastrukturę techniczną z szeroko rozumianych środków publicznych (jednostek samorządu terytorialnego, Skarbu Państwa czy też wskazanych w ustawie źródeł zagranicznych), czyli na tzw. uzbrojeniu terenu w sieć gazową, elektryczną, wodociągowo-kanalizacyjną, inwestycje drogowe itd. W tym wypadku, opłata ta stanowi obowiązkową partycypację właściciela w kosztach rozwoju infrastruktury technicznej, jednakże nie jest uzależniona od kosztów jej utworzenia, a jedynie od wzrostu wartości nieruchomości, który nastąpił na skutek dokonanych inwestycji. W zależności od okoliczności wartości te mogą znacznie się różnić. Drugą przyczyną uzasadniającą nałożenie na właściciela nieruchomości opłaty adiacenckiej jest zwiększenie wartości nieruchomości, które nastąpiło na skutek podziału nieruchomości albo też scalenia i podziału. Jest to dość częsta sytuacja, gdy właściciel dokonuje podziału większej nieruchomości, uzyskując wzrost wartości jednostki powierzchni, a przez to wzrost wartości całości jako takiej.
Opłata adiacencka stanowi daninę publiczną uiszczaną przez właściciela nieruchomości lub użytkownika wieczystego w razie zajścia określonych zdarzeń powodujących wzrost wartości nieruchomości bez udziału wymienionych osób. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że opłaty mają rekompensować częściowo koszty działania gminy wywołującego wzrost wartości nieruchomości poniesionych przez państwo lub jednostkę samorządu terytorialnego. Obowiązek uiszczenia tej opłaty powstaje m.in. w razie wzrostu wartości nieruchomości w wyniku jej podziału. Opłaty należą do dopłat, tj. danin publicznych stanowiących formę partycypacji użytkowników w kosztach inwestycji publicznych (zob. B. Brzeziński, W. Matuszewski, W. Morawski, A. Olesińska, Prawo finansów publicznych, Toruń 2000, s. 211). Mierzone są one na podstawie decyzji administracyjnej. W razie ewentualnego sporu istnieje możliwość ich kwestionowania w drodze przepisów kodeksu postępowania administracyjnego.
